Przebieg procesu kanonicznego

PRZEBIEG PROCESU KANONICZNEGO W KILKU KROKACH

Przygotowanie do procesu

Pierwszym krokiem jest skontaktowanie się z kancelarią prawną (formularz kontaktowy, kontakt e-mail: kancelaria@rozwod-koscielny.pl lub telefoniczny +48 606 252 230) w celu przeprowadzenia porady prawnej.
Już na pierwszym spotkaniu (konsultacje) wyjaśniamy wszelkie sprawy związane z prowadzeniem procesu o stwierdzenie nieważności małżeństwa, a co najważniejsze – czego inni nie dokonują – wskazujemy tzw. „tytuły prawne sprawy”, czyli przyczyny możliwości stwierdzenia nieważności małżeństwa kościelnego, co jest najistotniejszym elementem procesu i spisania skargi powodowej. Dowiesz się, czy są jakiekolwiek „szanse”, czy warto dojść do prawdy o swoim małżeństwie? Czy są podstawy prawne do orzeczenia nieważności małżeństwa? To jest bardzo ważne stwierdzenie, gdyż rozwiejesz od razu swoje wątpliwości i uzyskasz odpowiedź na nurtujące Ciebie pytania w tej materii.

Złożenie skargi powodowej

Drugim krokiem jest sporządzenie skargi powodowej (pozew) oraz ustalenie kompetencji Sądu Duchownego, czyli który z Sądów Kościelnych (Biskupich) będzie zajmował się naszą sprawą.

Zeznania stron

Trzecim krokiem jest wskazanie dowodów.
Składane zeznania są indywidualnie oraz obwarowane są przysięgą składaną na krzyż, że będzie się mówić tylko i wyłącznie prawdę. Całość procesu jest utajniona, czyli posiada podobną klauzulę jak „tajemnica spowiedzi”.

Zeznania świadków

Czwartym krokiem są zeznania świadków. Podobnie jak w poprzednim kroku obowiązuje przysięga i utajnienie.

Opinia Biegłego

Piątym krokiem jest zebranie potrzebnych opinii. Głównie proces o stwierdzenie małżeństwa opiera się na zeznaniach stron i świadków oraz opiniach wydanych przez biegłych.

Publikacja akt

Szóstym krokiem jest załączenie do skargi powodowej (pozew) odpowiednich załączników (dokumentów), tj. metryka chrztu, świadectwo ślubu, cywilny wyrok rozwodowy (jeżeli jest uzyskany), protokół przedmałżeński, itd.
Dołączyć można również inne materiały dowodowe.
Realizując powyższe kroki prawne, rozpoczynamy proces o stwierdzenie nieważności małżeńskiej.

Odpowiedź

(kan. 1513 – 1516 KPK) – przyjęcie skargi powodowej przez Sąd Duchowny, potwierdzenie tzw. „tytułów prawnych” (określenie zakresu sporu) oraz przesłanie pozwu do strony pozwanej. Rozpoczęcie procesu kościelnego o orzeczenie nieważności małżeństwa. Przedłożenie dowodów.

Uwagi Obrońcy Węzła Małżeńskiego

(kan. 1432 KPK) – zapoznanie się z opinią Obrońcy Węzła Małżeńskiego – urzędnik, który broni małżeństwa, wskazując jedynie na przesłanki świadczące przeciw orzekaniu o nieważności zawartego małżeństwa

Głos Obrończy

Dobry moment na podsumowanie zebranego materiału. Istotne aby pamiętać, że każda strona ma do tego prawo. Niekiedy przybiera to formę polemiki z niektórymi dowodami, tezami Obrońcy Węzła.

Wyrokowanie

(kan. 1607 – 1618 KPK) – trzech sędziów (trybunał), każdy indywidualnie przygotowuje tzw. votum orzekające za lub przeciw ważności małżeństwa. Sumuje się orzecznictwo, a sędzia prowadzący wydaje ostatecznie wyrok, w którym orzeka stwierdzenie nieważności lub ważności małżeństwa

Dekret o wykonalności wyroku

Powyższe etapy są modelowym przedstawieniem jak wygląda proces o orzeczenie nieważności małżeństwa w Kościele. Czas trwania procesu jest uzależniony od kilu czynników, m.in.: ilości podjętych spraw, pracy sądu, ilości zatrudnionych pracowników, ale przede wszystkich od tego czy od samego początku prowadzenia procesu jest profesjonalna pomoc, która wskaże właściwą i najszybszą drogę rozwiązania. Czasami miesiącami Trybunał Kościelny oczekuje na przesłuchanie stron, poszukuje ich danych kontaktowych. Pojawiają się problemy w poszukiwaniu świadków czy dowodów procesowych. Od samego początku procesu podane są niewłaściwe tytuły prawne. W trakcie instrukcji sprawy strony nie wnoszą żadnych uwag ani wniosków dowodowych, tak jakby proces pozostawili „samemu sobie”. Stąd nieodzowna pomoc prawnika i zdolność szybkiego reagowania, a co najważniejsze dobrego przygotowania.  

PRZEBIEG PROCESU KANONICZNEGO (KOŚCIELNEGO) O ORZECZENIE NIEWAŻNOŚCI MAŁZEŃSTWA

Właściwości Sądu (Kan. 1671 – 1673 KPK)

Kan.  1671

Sprawy małżeńskie ochrzczonych, na podstawie prawa własnego, należą do sędziego kościelnego.

Kan.  1672

Sprawy dotyczące czysto cywilnych skutków małżeństwa należą do władzy świeckiej, chyba że prawo partykularne stanowi, że jeżeli te sprawy są traktowane wpadkowo i dodatkowo, mogą być rozpatrywane i rozstrzygane przez sędziego kościelnego.

Kan.  1673

W sprawach o nieważność małżeństwa, które nie są zarezerwowane Stolicy Apostolskiej, właściwe są:

1 trybunał miejsca, w którym małżeństwo zostało zawarte;

2 trybunał miejsca, w którym strona pozwana ma stałe lub tymczasowe zamieszkanie;

3  trybunał miejsca,  w  którym strona  powodowa  ma stałe  zamieszkanie,  jeżeli obydwie strony  przebywają  na terytorium  tej  samej Konferencji  Episkopatu,  i wikariusz sądowy stałego zamieszkania strony pozwanej, po jej wysłuchaniu, wyraża na to zgodę;

4 trybunał miejsca, na którym faktycznie trzeba będzie zbierać większość dowodów, jeżeli wyrazi  na  to zgodę  wikariusz  sądowy stałego  zamieszkania  strony pozwanej,  który  wcześniej powinien ją zapytać, czy nie zgłasza czegoś, co należałoby wyłączyć.

Wprowadzenie sprawy:

  1. Skarga powodowa (kan. 1501 – 1506 KPK)
  2. Wezwanie Sądowe i zawiadomienie o aktach sądowych (kan. 1507 – 1512 KPK)

SKARGA POWODOWA

Kan.   1501

Sędzia  nie może  rozpoznawać  żadnej sprawy,  jeżeli  ten, kto  jest zainteresowany,   albo  rzecznik  sprawiedliwości  nie przedstawi  prośby  zgodnie z  przepisami kanonów.

Kan.  1502

Kto  chce kogoś  pozwać,  musi przedłożyć  właściwemu  sędziemu skargę powodową, w której przedstawi przedmiot sporu i wyrazi prośbę o posługę sędziego.

Kan.  1503

  • 1. Sędzia może przyjąć ustną prośbę, jeśli powód albo ma przeszkodę w przedstawieniu skargi powodowej, albo sprawa jest łatwa w dochodzeniu i mniejszej wagi.
  • 2. W obydwu jednak wypadkach sędzia powinien nakazać notariuszowi, by zredagował akt na piśmie; ma on być odczytany powodowi i przez niego potwierdzony; zastępuje on, co do wszystkich skutków prawnych, skargę pisaną przez powoda.

Kan. 1504

Skarga, przez którą zaczyna się spór, winna:

1 wyrażać wobec jakiego sędziego sprawa jest wnoszona, czego się żąda i od kogo;

2 wskazywać, na jakim uprawnieniu opiera się powód i przynajmniej ogólnie fakty i dowody na poparcie roszczeń;

3 być podpisana przez powoda lub jego pełnomocnika, ze wskazaniem dnia, miesiąca i roku jak  również  miejsca zamieszkania  powoda  lub jego  pełnomocnika  albo miejsca  pobytu oznaczonego przez nich dla odbierania akt;

4 wskazywać stałe lub tymczasowe zamieszkanie strony pozwanej.

Kan.  1505

  • 1. Sędzia jednoosobowy lub przewodniczący trybunału kolegialnego po ustaleniu, że zarówno sprawa należy do jego właściwości, jak i tego, że powód nie jest pozbawiony zdolności występowania w sądzie – powinien swoim dekretem jak najszybciej skargę albo przyjąć, albo odrzucić.
  • 2. Skargę powodową można odrzucić wyłącznie:

1 jeżeli sędzia lub trybunał są niewłaściwi;

2 jeżeli na pewno wiadomo, że powód nie ma zdolności występowania w sądzie;

3 jeżeli nie zachowano przepisów kan. 1504, nn. 1- 3;

4  jeżeli z  samej  skargi powodowej  jasno  wynika, że  roszczenie  jest pozbawione

jakiejkolwiek podstawy i nie może się zdarzyć, by w trakcie procesu jakaś podstawa się ujawniła.

  • 3. Jeśli skarga powodowa została odrzucona z powodu wad, które mogą być poprawione, powód może przedstawić ponownie temu samemu sędziemu prawidłowo sporządzoną skargę.
  • 4. Przeciwko odrzuceniu skargi powodowej strona ma zawsze prawo wnieść w ciągu dziesięciu użytecznych dni uzasadniony rekurs albo do trybunału apelacyjnego, albo do kolegium, jeżeli skarga została odrzucona  przez  przewodniczącego;  sprawa zaś  odrzuconą  powinna być rozstrzygnięta jak najszybciej.

Kan. 1506

Jeśli w ciągu miesiąca od złożenia skargi powodowej sędzia nie wyda dekretu, mocą którego dopuszcza lub odrzuca skargę, według przepisu kan. 1505, strona zainteresowana może domagać się, by sędzia wypełnił swoje zadanie; jeśli mimo to sędzia milczy, to po upływie bezużytecznie dziesięciu dni od złożenia prośby, uważa się skargę za przyjętą

Kan.  1507

  • 1. W dekrecie przyjmującym skargę powodową, sędzia lub przewodniczący powinien wezwać, czyli pozwać przed sąd pozostałe strony dla zawiązania sporu, ustalając, czy mają one odpowiedzieć na piśmie, czy stawić się wobec niego celem uzgodnienia wątpliwości. Jeśli z pisemnych odpowiedzi wynika konieczność wezwania stron, może to zarządzić nowym dekretem.
  • 2.Jeżeli  skargę  powodową uważa  się  za przyjętą  według  przepisu kan.  1506,  dekret pozwania przed sąd winien być wydany w ciągu dwudziestu dni od złożenia prośby, o której mowa w tym kanonie.
  • 3. Jeżeli strony procesowe faktycznie same stawia się wobec sędziego dla prowadzenia sprawy, nie potrzeba ich wzywać, lecz notariusz niech zaznaczy w aktach, że strony były w sądzie.

Kan.  1508

  • 1. Dekret wezwania przed sąd powinien być zaraz podany do wiadomości stronie pozwanej i wszystkim pozostałym, którzy powinni się stawić.
  • 2. Do pozwu należy dołączyć skargę powodową, chyba że sędzia na skutek poważnych

racji dojdzie do wniosku, iż stronie nie należy przekazywać skargi, dopóki nie złoży ona zeznań w sądzie.

  • 3. Jeżeli spór toczy się przeciwko temu, kto nie może swobodnie wykonywać swoich uprawnień, albo swobodnie administrować  rzeczami,  o które  toczy  się spór,  pozew  należy skierować, zależnie od okoliczności, do opiekuna, kuratora, specjalnego pełnomocnika,  czyli do tego, kto powinien podjąć jego sprawę, według przepisu prawa.

Kan.  1509

  • 1. Zawiadomienie o pozwie, dekretach, wyrokach i innych aktach sądowych powinno być dokonane przez pocztę lub w inny sposób, który jest najpewniejszy, z zachowaniem przepisów ustanowionych prawem partykularnym.
  • 2. Fakt zawiadomienia i jego sposób należy odnotować w aktach.

Kan.  1510

Pozwany, który odmawia przyjęcia pozwu albo przeszkadza w dotarciu do niego wezwania, uznany jest za wezwanego, zgodnie z przepisami prawa.

Kan.  1511

Jeśli  pozwu nie  przekazano  zgodnie z  przepisami  prawa, akta  procesu  są nieważne, z zachowaniem przepisu kan. 1507, § 3.

Kan.  1512 – Po zawiadomieniu  o  pozwie zgodnie  z  przepisami prawa,  albo  gdy strony stawiły się przed sędzią w celu prowadzenia sprawy;

1 rzecz przestaje być bezsporna;

2 sprawa zaczyna należeć do tego sędziego lub trybunału, skądinąd właściwego, wobec którego skarga została złożona;

3  jurysdykcja sędziego  delegowanego  umacnia się  tak,  że nie  wygasa  z utratą  władzy delegującego;

4 przedawnienie ulega przerwaniu chyba że co innego zostało zastrzeżone;

5 spór zaczyna się toczyć i dlatego natychmiast zaczyna obowiązywać zasada: podczas sporu nie należy dokonywać żadnych zmian.

 

 

 

Zawiązanie sporu (kan. 1513 – 1516 KPKP)

Kan.  1513

  • 1. Zawiązanie sporu ma miejsce wtedy, gdy dekretem sędziego, w oparciu o żądania i odpowiedzi stron, zostaje określony zakres sporu.
  • 2. Żądania oraz odpowiedzi stron mogą być wyrażone nie tylko w skardze powodowej wprowadzającej spór, lecz także albo w odpowiedzi na pozew, albo w ustnych oświadczeniach złożonych wobec sędziego; w sprawach zaś trudniejszych sędzia powinien wezwał strony w celu uzgodnienia jednej lub kilku wątpliwości, na które wyrok ma dać odpowiedź.
  • 3. Dekret sędziego powinien być podany do wiadomości stron, które, jeżeli nie wyraziły wcześniej zgody, mogą w ciągu dziesięciu dni odwołać się do samego sędziego, by dekret został zmieniony. Sprawa zaś powinna być rozstrzygnięta dekretem tegoż sędziego jak najszybciej.

Kan.  1514

Raz  ustalony zakres sporu nie może być ważnie zmieniony, chyba że nowym dekretem, z  ważnej  przyczyny na  żądanie  strony, i  po  wysłuchaniu pozostałych  stron,  po rozważeniu ich racji.

Kan.  1515

Po zawiązaniu sporu, posiadacz cudzej rzeczy przestaje być w dobrej wierze; dlatego  też jeżeli  zostanie  skazany, by  rzecz  zwrócił, musi  oddać  również jej  owoce  od dnia zawiązania sporu, oraz wynagrodzić szkody.

Kan.  1516

Po zawiązaniu sporu, sędzia powinien wyznaczyć stronom odpowiedni termin do przedłożenia i przeprowadzenia dowodów.

 

 

 

Instancja sporu – „instrukcja sprawy”

  1. Zeznania stron (kan.1530 – 1538 KPK)
  2. Dowody (kan. 1526 -1529 KPK)
  3. Zeznania świadków (kan. 1547 – 1550 KPK)
  4. Dowody z dokumentów (kan. 1539 – 1546 KPK)
  5. Opinia Biegłego Sądowego (kan. 1574 – 1581 KPK)

Kan. 1526

  • 1. Obowiązek dowodzenia spoczywa na tym, który coś twierdzi.
  • 2. Nie wymagają dowodu:

1 te sprawy, które domniemywa sama ustawa

2  fakty stwierdzone  przez jednego z procesujących się i przyjęte przez drugiego, chyba że mimo to dowód jest wymagany przez prawo lub sędziego.

Kan.  1527

  • 1. Mogą być przytoczone dowody jakiegokolwiek rodzaju, które wydają się pożyteczne do poznania sprawy i są godziwe.
  • 2.Jeżeli  strona  nalega, by  dopuścić  dowód odrzucony  przez  sędziego, sam  sędzia powinien sprawę jak najszybciej rozstrzygnąć.

Kan.  1528

Jeśli  strona lub  świadek  odmawiają stawienia  się  przed sędzią,  by  złożyć zeznania,  można ich  przesłuchać  przez świeckiego,  którego  wyznaczy sędzia,  albo  żądać ich oświadczenia wobec notariusza publicznego, albo w jakikolwiek inny sposób zgodny z przepisami prawa.

Kan.  1529

Sędzia nie powinien przystępować do zbierania dowodów przed zawiązaniem sporu, chyba że z ważnej przyczyny.

Kan.  1530

Sędzia, dla lepszego wydobycia prawdy, zawsze może przesłuchać strony; co więcej, powinien przesłuchać na żądanie strony lub dla udowodnienia faktu, który ze względu na interes publiczny wymaga usunięcia wątpliwości.

Kan. 1531

  • 1. Strona, pytana zgodnie z przepisami prawa, powinna odpowiadać i ujawnić w całości prawdę.
  • 2. Gdyby nie chciała odpowiadać, do sędziego należy ocena, jaki z tego można wyciągnąć wniosek, jeśli chodzi o udowodnienie faktów.

Kan.  1532

W wypadkach, w których sprawa dotyczy dobra publicznego, sędzia powinien nakazać stronom złożyć przysięgę, że będą mówiły prawdę, chyba że poważna przyczyna sugeruje coś innego; w innych wypadkach może postąpić według swojej roztropności.

Kan.  1533

Strony, rzecznik sprawiedliwości i obrońca węzła mogą przedstawić sędziemu zagadnienia, co do których strona ma być przesłuchana.

Kan. 1534

Co do przesłuchania stron, należy z proporcją zachować to, co postanawia się o świadkach w kan. 1548, § 2, n. 1, 1552 i 1558-1565.

Kan.  1535

Stwierdzenie jakiegoś faktu, na piśmie lub ustnie, dokonane przeciwko sobie przez  którąś ze  stron  wobec właściwego  sędziego,  co  do  samego przedmiotu  sprawy,  bądź spontanicznie, bądź na pytanie sędziego, stanowi przyznanie się sądowe.

Kan. 1536

  • 1. Przyznanie się sądowe jednej strony, jeżeli chodzi o jakąś sprawę prywatną i nie dotyczy ona dobra publicznego, zwalnia pozostałe strony od obowiązku dowodzenia.
  • 2. W sprawach zaś dotyczących dobra publicznego, przyznanie się sądowe i oświadczenia

stron które nie stanowią przyznania się, mogą mieć moc dowodową, którą winien ocenić sędzia, uwzględniając pozostałe okoliczności sprawy, ale nie może im przyznać mocy pełnego dowodu, chyba że dochodzą inne elementy, które je ostatecznie wzmacniają.

Kan.  1537

Co do pozasądowego przyznania się, przytoczonego w sądzie, do sędziego należy ocena, po rozważeniu wszystkich okoliczności, jakie jest jego znaczenie.

Kan.  1538

Przyznanie się lub jakiekolwiek inne oświadczenie strony nie posiada żadnej mocy, gdy się ustali, że zostało złożone na skutek faktycznego błędu lub wymuszone siłą, lub ciężką bojaźnią.

 

Kan.  1539

W każdego rodzaju procesie dopuszcza się dowód z dokumentów, zarówno publicznych, jak i prywatnych.

Kan.  1540

  • 1. Publicznymi dokumentami kościelnymi są te, które sporządziła osoba publiczna wykonując w Kościele swoje zadania, z zachowaniem formalności przepisanych prawem.
  • 2.Publicznymi  dokumentami świeckimi są te, które według ustaw każdego z osobna miejsca, jako takie są uznawane przez prawo.
  • 3. Pozostałe dokumenty są prywatne.

Kan.  1541

Jeśli nie wykaże się czegoś innego przeciwnymi i oczywistymi argumentami, publiczne  dokumenty mają  moc  dowodową we  wszystkim,  co się  w  nich stwierdza  wprost  i zasadniczo.

Kan.  1542

Dokument  prywatny, czy  to  uznany przez  stronę,  czy dopuszczony  przez sędziego, ma taką moc dowodową przeciwko autorowi lub temu, kto go podpisał, i posiadającym od nich sprawę, jak przyznanie pozasądowe; przeciwko obcym ma taką moc, jak oświadczenia stron, nie będące przyznaniem się, według przepisu kan. 1536, § 2.

Kan.  1543

Jeżeli  dokumenty okażą  się  wytarte, poprawione,  zawierające  dopiski lub dotknięte inną wadą, do sędziego należy ocena, czy i jakie znaczenie mają te dokumenty.

Kan.  1544

Dokumenty nie posiadają w sądzie mocy dowodowej, jeżeli nie są oryginalne lub  przedłożone w  uwierzytelnionym  odpisie i  złożone  w kancelarii  trybunału,  by mogły  być zbadane przez sędziego i stronę przeciwną.

Kan.  1545

Sędzia może nakazać, by w procesie przedłożyć dokument wspólny obydwu stronom.

Kan. 1546

  • 1. Nikt nie ma obowiązku przedkładać dokumentów, nawet wspólnych, które nie mogą być ujawnione bez niebezpieczeństwa szkody według przepisu kan. 1548, § 2, n. 2, albo bez niebezpieczeństwa naruszenia tajemnicy, jaką należy zachować.
  • 2. Jeżeli jednak możliwe jest przepisanie przynajmniej niewielkiej części dokumentu i przedstawienie go w odpisie, bez wspomnianych niedogodności, sędzia może nakazać, aby został przedłożony.

Kan.   1547

Dowód  ze świadków  dopuszcza  się  we  wszystkich sprawach,  pod kierownictwem sędziego.

Kan.   1548

  • 1.Świadkowie,  pytani  przez sędziego  zgodnie  z przepisami  prawa, obowiązani są wyjawić prawdę.
  • 2. Zachowując przepis kan. 1550 § 2, n. 2, od obowiązku udzielania odpowiedzi są wyjęci:

1 duchowni, w odniesieniu do tego, co im przekazano z racji sprawowania świętej posługi; urzędnicy państwowi, lekarze, położne, adwokaci, notariusze i inni zobowiązani do zachowania tajemnicy urzędowej także z racji udzielania porady, w zakresie spraw objętych tą tajemnicą;

2 ci, którzy ze swojego zeznania obawiają się dla siebie lub współmałżonka albo dla bliskich krewnych lub powinowatych zniesławienia, niebezpiecznych przykrości lub innego poważnego zła.

Kan.  1549

Wszyscy mogą być świadkami, chyba że prawo wyraźnie ich wyklucza, bądź zupełnie, bądź częściowo.

Kan.   1550

  • 1.Nie  należy  dopuszczać do  składania  zeznań małoletnich  poniżej czternastego roku życia i upośledzonych umysłowo; mogą być jednak przesłuchani na mocy dekretu sędziego, w którym uzasadni się taką potrzebę.
  • 2. Za niezdolnych należy uznać:

1 tych, którzy są stronami w sprawie albo występują w sądzie w imieniu stron, sędziego i jego asystentów, adwokata oraz innych, którzy pomagają lub pomagali stronom w tej sprawie;

2  kapłanów w  odniesieniu  do wszystkiego,  co  poznali z  sakramentalnej   spowiedzi, chociażby penitent prosił o ujawnienie tego; co więcej, tego, co przez kogokolwiek i w jakikolwiek sposób zostało usłyszane z okazji spowiedzi, nie można w sądzie przyjąć nawet jako śladu prawdy.

Kan.  1574

Z pomocy biegłych należy skorzystać, ilekroć na podstawie nakazu prawa lub sędziego  jest konieczne  ich  przesłuchanie i  opinia,  oparte na  doświadczeniu  lub wiedzy,  dla potwierdzenia jakiegoś faktu lub poznania prawdziwej natury jakiejś rzeczy.

Kan. 1575

Do sędziego należy nominacja biegłych, po wysłuchaniu lub na wniosek stron, albo, jeżeli się zdarzy, dopuszczenie relacji zrobionych już przez innych biegłych.

Kan. 1576

Biegłych można również wykluczyć lub się ich zrzec z tych samych powodów, co świadka.

Kan.  1577

  • 1.Sędzia  uwzględniając  propozycje wskazane  ewentualnie  przez strony, winien określić swoim dekretem poszczególne punkty, których ma dotyczyć opinia biegłego.
  • 2.Biegłemu  należy  przesłać akta  sprawy  i inne  dokument  i pomoce,  których  może potrzebować do właściwego i wiernego wypełnienia zadania.
  1. Sędzia,po  wysłuchaniu  zdania samego  biegłego,  winien wyznaczyć  czas,  w którym należy dokonać przesłuchania i przedstawić opinię.

Kan. 1578

  • 1. Każdy z biegłych sporządza własną relację, niezależną od innych, chyba że sędzia poleci sporządzić jedną relację, podpisaną przez wszystkich; jeżeli to dojdzie do skutku, różnice zdań, jakie zachodzą, należy starannie odnotować.
  • 2.Biegli  powinni  jasno wskazać,  na  podstawie jakich  dokumentów  lub innych odpowiednich sposobów upewnili się o tożsamości osób, rzeczy lub miejsc, jaką metodą i w jaki sposób postępowali w wykonywaniu zleconego im zadania i na jakich argumentach opierają przede wszystkim swoje wnioski.
  • 3. Biegły może zostać wezwany przez sędziego, by udzielił dalszych wyjaśnień, które wydają się konieczne.

Kan. 1579

  • 1. Sędzia powinien uważnie rozważyć nie tylko wnioski biegłych, chociażby zgodne, lecz także pozostałe okoliczności sprawy.
  • 2. Kiedy podaje uzasadnienie decyzji, powinien zaznaczyć, jakie argumenty skłoniły go do przyjęcia lub odrzucenia wniosków biegłych.

Kan. 1580

Biegłym należy zapłacić wydatki i honoraria, które winny być określone przez sędziego, według dobra i słuszności, z zachowaniem prawa partykularnego.

Kan.   1581

  • 1.Strony  mogą  wyznaczyć prywatnych  biegłych,  którzy muszą  być zatwierdzeni przez sędziego.
  • 2. Mogą oni, jeśli sędzia zezwoli, przejrzeć akta sprawy w razie potrzeby, być obecni przy wykonywaniu ekspertyzy; zawsze zaś mogą przedstawić własną relację.

Ogłoszenie (publikacja) akt, zamknięcie postępowania dowodowego, dyskusja sprawy (kan. 1598 – 1606 KPK)

Kan.  1598

  • 1. Po zebraniu dowodów, sędzia, pod sankcją nieważności, musi dekretem zezwolić stronom i ich adwokatom, aby w kancelarii trybunału przejrzeli akta, które nie są im jeszcze znane; co więcej, również adwokatom, którzy o to proszą, można dać odpis akt; w sprawach jednak dotyczących dobra publicznego, sędzia, dla uniknięcia bardzo poważnych niebezpieczeństw może zadecydować, że jakiegoś aktu nie należy nikomu ujawniać, z tym zastrzeżeniem, że prawo obrony zostanie zawsze nienaruszone.
  • 2. Celem uzupełnienia, strony mogą zgłosić sędziemu inne dowody; po ich zebraniu, jeżeli sędzia uzna to za konieczne, ponownie może mieć miejsce dekret, o którym w § 1.

Kan.  1599

  • 1. Po wypełnieniu wszystkiego, co należy do zebrania dowodów, następuje zamknięcie postępowania dowodowego.
  • 2. To zamknięcie następuje, ilekroć albo strony oświadczą, że nie mają nic więcej do zgłoszenia, albo gdy upłynął  czas  użyteczny, wyznaczony  przez sędziego  dla  przedłożenia dowodów, albo jeśli sędzia orzeknie, że uważa sprawę za wystarczająco wyjaśnioną.
  • 3.O  zamknięciu  postępowania dowodowego w sprawie, jakimkolwiek sposobem ono nastąpiło, sędzia wydaje dekret.

Kan.  1600

  • 1. Pozamknięciu  postępowania  dowodowego, sędzia  może  jeszcze raz wezwać  tych  samych lub  innych  świadków albo  dopuścić  inne dowody,  o  które przedtem  nie proszono, tylko:

1  w sprawach,  w  których chodzi  tylko  o prywatne  dobro  stron, jeżeli  wszystkie  strony wyrażają zgodę;

2  w pozostałych  sprawach,  po wysłuchaniu  stron,  jeżeli istnieje  poważna  przyczyna, a wszelkie niebezpieczeństwo podstępu i potajemnego podjudzania zostanie usunięte;

3  we wszystkich  sprawach,  ilekroć jest  prawdopodobne,  że bez  dopuszczenia  nowego dowodu zostanie wydany niesprawiedliwy wyrok, z powodu racji, o których w kan. 1645, § 2, nn. 1-3.

  • 2.Może  natomiast  sędzia nakazać  lub  dopuścić przedstawienie  dokumentu,  który ewentualnie przedtem bez winy osoby zainteresowanej nie mógł być przedstawiony.
  • 3. Nowe dowody należy opublikować, z zachowaniem kan. 1598, § 1.

Kan.   1601

Po  zamknięciu postępowania  dowodowego  sędzia powinien  wyznaczyć odpowiedni okres czasu na przedstawienie obron lub uwag.

Kan. 1602

  • 1. Obrony i uwagi winny być na piśmie, chyba że sędzia, za zgodą stron, uzna za wystarczającą ustną dyskusję wobec zasiadającego trybunału.
  • 2. Jeżeli obrony wraz z ważniejszymi dokumentami mają być wydane drukiem, wymagana jest uprzednia zgoda sędziego, z zachowaniem obowiązku tajemnicy, jeżeli jakaś istnieje.
  • 3. Co do obszerności pism obrończych, liczby egzemplarzy, i tym podobnych szczegółów, należy zachować zarządzenie trybunału.

Kan. 1603

  • 1. Po wzajemnym przekazaniu sobie pism obrończych i uwag, każdej ze stron wolno przedłożyć odpowiedzi, w ciągu krótkiego czasu wyznaczonego przez sędziego.
  • 2. Prawo to przysługuje stronom tylko jeden raz, chyba że sędzia, z poważnej przyczyny, uzna, iż należy je przyznać ponownie; wtedy zaś zezwolenie udzielone jednej stronie, należy uznać za dane i drugiej.
  • 3. Rzecznik sprawiedliwości i obrońca węzła mają prawo ponownej repliki na odpowiedzi stron.

Kan.   1604

  • 1.Całkowicie  zabrania  się stronom,  adwokatom  lub także  innym, przekazywać sędziemu informacje, które pozostają poza aktami sprawy.
  • 2. Jeśli dyskusja sprawy została dokonana na piśmie, sędzia może zarządzić, by odbyła się umiarkowana dyskusja ustna wobec zasiadającego trybunału, dla wyjaśnienia niektórych kwestii.

Kan. 1605

Przy ustnej dyskusji, o której w kan. 1602, § 1 i 1604, § 2, powinien być obecny notariusz, by, jeżeli sędzia nakaże lub strona zażąda a sędzia się zgodzi, mógł spisać od razu to, o czym dyskutowano, i wnioski.

Kan.  1606

Jeśli strony zaniedbały przygotowanie obrony w wyznaczonym użytecznym czasie albo zdają się na wiedzę i sumienie sędziego, sędzia, jeśli z akt i dowodów uzna sprawę za całkowicie  wyjaśnioną,  może natychmiast  ogłosić  wyrok, po  zażądaniu  jednak uwag  rzecznika sprawiedliwości i obrońcy węzła, jeżeli występują w sprawie.

Uwagi Obrońcy Węzła Małżeńskiego  (kan. 1432 KPK)

– zadaniem tego urzędnika kościelnego jest dowodzenie, że sakrament małżeństwa cieszy się przychylnością prawa, a w swoich uwagach wskazuje jedynie na elementy świadczące o ważności małżeństwa, pomijając przy tym kwestie mówiące o nieważności.

Głosy obrończe stron

– stanowi okazję (możliwość) do ustosunkowania się na uwagi Obrońcy Węzła Małżeńskiego i wskazanie tez świadczących jednak o nieważności związku małżeńskiego

Wyrokowanie(kan. 1607 – 1618 KPK)

– Trybunał Kolegialny, składający się z trzech sędziów wydaje swoje orzeczenia (wota). Następnie sumuje się orzecznictwo, a sędzia prowadzący wydaje ostatecznie wyrok, w którym orzeka stwierdzenie nieważności lub ważności małżeństwa.

Kan. 1607

Sprawa rozpatrzona na drodze sądowej, jeżeli jest sprawą główną, rozstrzygana jest przez sędziego wyrokiem ostatecznym, jeżeli jest wpadkową, wyrokiem przedstanowczym, z zachowaniem przepisu kan. 1589, § 1.

Kan.  1608

  • 1. Do wydania jakiegokolwiek wyroku wymaga się u sędziego wewnętrznej moralnej pewności co do sprawy, która ma być rozstrzygnięta wyrokiem.
  • 2. Tę pewność sędzia winien czerpać z faktów i dowodów.
  • 3. Dowody zaś sędzia powinien oceniać w swoim sumieniu, z zachowaniem przepisów ustawy o skuteczności niektórych dowodów.
  • 4. Sędzia, który nie może osiągnąć takiej pewności, powinien orzec, że nie udowodniono uprawnienia powoda, a pozwanego uwolnionego odesłać, chyba że chodzi o sprawę cieszącą się przywilejem prawa, w którym to wypadku należy wydać wyrok na jej korzyść.

Kan.  1609

  • 1.W  trybunale  kolegialnym, przewodniczący  kolegium  określa dzień  i godzinę, w których sędziowie mają się zebrać na naradę, i jeśli jakaś szczególna racja nie doradza inaczej, zebranie powinno się odbyć w samej siedzibie trybunału.
  • 2. W wyznaczonym na zebraniu dniu, poszczególni sędziowie przynoszą swoje pisemne wnioski co do meritum  sprawy  i uzasadnienia  zarówno  prawne, jak  i  faktyczne, na  podstawie których  doszli do  swoich wniosków;  wnioski te  dołącza  się do  akt  sprawy, zachowując  je  w tajemnicy.
  • 3. Po wezwaniu Imienia Bożego, przedstawieniu w kolejności wniosków każdego według pierwszeństwa, tak jednak by  zaczynał  ponens sprawy,  czyli  relator, ma  miejsce  dyskusja pod kierunkiem przewodniczącego trybunału, przede wszystkim po to, by ustalić, co należy postanowić w rozstrzygającej części wyroku.
  • 4. W dyskusji zaś każdemu sędziemu wolno odstąpić od swego pierwotnego wniosku. Sędzia jednak, który nie chciał się dołączyć do decyzji innych, może wymagać, by w razie apelacji jego wnioski zostały przesłane do wyższego trybunału.
  • 5.Jeżeliby  sędziowie  w pierwszej  dyskusji  nie chcieli  lub  nie mogli  ustalić  wyroku decyzja może być odłożona do nowego zebrania, nie dłużej jednak niż tydzień, chyba że według przepisu kan. 1600 należałoby uzupełnić instrukcję sprawy.

Kan. 1610

  • 1. Jeżeli sędzia jest jednoosobowy, sam sporządza wyrok.
  • 2. W trybunale kolegialnym ponens, czyli relator, ma obowiązek sporządzenia wyroku, czerpiąc uzasadnienie z tego, co poszczególni sędziowie przedstawili w dyskusji, chyba że przez większość sędziów zostały wskazane uzasadnienia, którym należy dać pierwszeństwo; następnie wyrok musi być przedstawiony każdemu z sędziów do zatwierdzenia.
  • 3. Wyrok powinien być wydany nie później niż w ciągu miesiąca od dnia, gdy sprawa została rozstrzygnięta, chyba że  w  trybunale kolegialnym  sędziowie  dla ważnej  przyczyny wyznaczyli dłuższy okres czasu.

Kan. 1611

Wyrok powinien:

1  rozstrzygać spór  toczący  się  przed  trybunałem, dając  właściwą  odpowiedź na poszczególne wątpliwości;

2  określać, jakie  są  obowiązki stron  wynikające  z procesu  i  w jaki  sposób  należy je wypełnić;

3 przedstawić racje, czyli uzasadnienia, zarówno prawne, jak i faktyczne, na których opiera się rozstrzygająca część wyroku;

4 ustalić koszta procesu.

Kan. 1612

  • 1. Wyrok, po wezwaniu Imienia Bożego, musi wyszczególnić z zachowaniem porządku, jaki był sędzia  lub  trybunał; kto  był  powodem, stroną  pozwaną,  pełnomocnikiem,  z poprawnym wskazaniem nazwisk i stałego zamieszkania, kto był rzecznikiem sprawiedliwości i obrońcą węzła, jeśli występowali w sprawie.
  • 2.Następnie  powinien  krótko przedstawić  opis  faktów z  wnioskami  stron i sformułowanymi wątpliwościami.
  • 3. Następuje potem rozstrzygająca część wyroku, poprzedzona motywami, na których się opiera.
  • 4. Kończy się wskazaniem dnia i miejsca, w którym został wydany wyrok, z podpisem sędziego lub, jeżeli chodzi o trybunał kolegialny, wszystkich sędziów i notariusza.

Kan. 1613

Podane wyżej zasady, dotyczące ostatecznego wyroku, należy dostosować także do wyroku przedstanowczego.

Kan. 1614

Wyrok powinien być jak najszybciej ogłoszony, ze wskazaniem środków, przy pomocy których można go podważyć; nie posiada on żadnej mocy prawnej przed ogłoszeniem, chociażby część rozstrzygająca została, za zezwoleniem sędziego, podana do wiadomości stron.

Kan.  1615

Ogłoszenie, czyli zawiadomienie o wyroku, może być dokonane albo przez wręczenie stronom lub ich pełnomocnikom egzemplarza wyroku, albo przez przesłanie im tegoż egzemplarza, według przepisów kan. 1509.

Kan.  1616

  • 1.Jeżeli  w  tekst wyroku  albo  wkradł się  błąd  w rozliczeniach,  albo popełniono błąd materialny przy przepisywaniu części rozstrzygającej, albo w przytaczaniu faktów lub żądań stron, albo pominięto to, czego wymaga kan. 1612, § 4, wyrok powinien być poprawiony lub uzupełniony przez sam trybunał, który go wydał, bądź na żądanie strony, bądź z urzędu, zawsze jednak po wysłuchaniu stron i dekretem umieszczonym na końcu wyroku.
  • 2. Jeśli któraś ze stron wyraża sprzeciw, sprawa wpadkowa winna być rozstrzygnięta dekretem.

Kan. 1617

Pozostałe orzeczenia sędziego, poza wyrokiem, to dekrety, które jeśli nie mają charakteru zwykłego zarządzenia, nie mają mocy, jeżeli przynajmniej sumarycznie nie przytaczają motywów lub nie odsyłają do motywów podanych w innym akcie.

Kan.  1618

Wyrok przedstanowczy lub dekret posiadają moc ostatecznego wyroku, jeśli uniemożliwiają  proces  albo samemu  procesowi  lub jakiemuś  jego  stopniowi kładą  kres, przynajmniej w stosunku do jednej ze stron w sprawie.

Powyższe etapy są modelowym przedstawieniem jak wygląda proces o orzeczenie nieważności małżeństwa w Kościele. Czas trwania procesu jest uzależniony od kilu czynników, m.in.: ilości podjętych spraw, pracy sądu, ilości zatrudnionych pracowników, ale przede wszystkich od tego czy od samego początku prowadzenia procesu jest profesjonalna pomoc, która wskaże właściwą i najszybszą drogę rozwiązania. Czasami miesiącami Trybunał Kościelny oczekuje na przesłuchanie stron, poszukuje ich danych kontaktowych. Pojawiają się problemy w poszukiwaniu świadków czy dowodów procesowych. Od samego początku procesu podane są niewłaściwe tytuły prawne. W trakcie instrukcji sprawy strony nie wnoszą żadnych uwag ani wniosków dowodowych, tak jakby proces pozostawili „samemu sobie”. Stąd nieodzowna pomoc prawnika i zdolność szybkiego reagowania, a co najważniejsze dobrego przygotowania.